योजनासंधी.com

आपण अनेकदा बातम्यांमध्ये ऐकतो – “देशाचा GDP वाढला”, “आर्थिक वृद्धी दर चांगला आहे”. पण याचा अर्थ देशाचा खरा विकास झाला असे समजायचे का? आर्थिक वृद्धी आणि आर्थिक विकास या दोन संकल्पना ऐकायला सारख्या वाटतात, पण त्यांचा अर्थ वेगळा आहे. देशाची प्रगती समजून घ्यायची असेल तर या दोन्ही संकल्पना नीट समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

भारताची आर्थिक प्रगती मोजायची असेल तर सर्वात महत्त्वाचा आधार म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्नाची आकडेवारी. देश किती उत्पादन करतो, नागरिकांचे सरासरी उत्पन्न किती आहे आणि अर्थव्यवस्था कोणत्या दिशेने जात आहे हे समजण्यासाठी ही आकडेवारी अत्यंत उपयुक्त ठरते. ही सर्व माहिती गोळा करून प्रसिद्ध करण्याचे काम भारतात राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO) करते.

कोणत्याही देशाची प्रगती कशी मोजायची? देश श्रीमंत झाला म्हणजे लोकही सुखी झाले असे म्हणता येईल का? या प्रश्नांची उत्तरे आपल्याला राष्ट्रीय उत्पन्न आणि आर्थिक विकास या दोन महत्त्वाच्या संकल्पनांमधून मिळतात. या दोन्ही गोष्टी देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा आरसा मानल्या जातात.

देशाची आर्थिक स्थिती समजून घेण्यासाठी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income) मोजणे. एखाद्या देशात एका वर्षात किती उत्पादन झाले, किती उत्पन्न मिळाले आणि किती खर्च झाला याचा अभ्यास करण्यासाठी उत्पन्न मोजण्याच्या विविध पद्धती वापरल्या जातात.

भारताची आर्थिक प्रगती मोजण्यासाठी राष्ट्रीय उत्पन्न, GDP, महागाई दर, रोजगार, उत्पादन अशा विविध आर्थिक आकडेवारीची गरज असते. ही सर्व अधिकृत आणि विश्वासार्ह माहिती गोळा करून प्रकाशित करण्याचे काम राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO – National Statistical Office) करते.

नाममात्र GDP आणि वास्तविक GDP हे दोन्ही आर्थिक मोजमापासाठी महत्त्वाचे आहेत. पण देशाची खरी आर्थिक स्थिती समजण्यासाठी वास्तविक GDP अधिक विश्वासार्ह आहे. म्हणूनच अर्थसंकल्प, धोरणे आणि विकासदर ठरवताना वास्तविक GDP चा आधार घेतला जातो.