योजनासंधी.com

मानव विकास निर्देशांक म्हणजे काय? हा प्रश्न आज प्रत्येक स्पर्धा परीक्षा, अर्थशास्त्र आणि सामाजिक विकासाच्या अभ्यासात महत्त्वाचा ठरतो. मानव विकास निर्देशांक (HDI) हा एखाद्या देशातील लोकांचे आरोग्य, शिक्षण आणि जीवनमान यावर आधारित तयार केला जाणारा निर्देशांक आहे. केवळ उत्पन्नावर विकास मोजण्याऐवजी माणसाच्या जीवनाच्या गुणवत्तेवर भर देणारा हा निर्देशांक आहे.

आजच्या स्पर्धात्मक युगात “आर्थिक वृद्धी (Economic Growth)” आणि “आर्थिक विकास (Economic Development)” हे दोन शब्द आपण सतत ऐकतो. अनेक वेळा हे दोन्ही शब्द समान अर्थाने वापरले जातात, पण प्रत्यक्षात त्यांच्यात मोठा फरक आहे.

आपण अनेकदा बातम्यांमध्ये ऐकतो – “देशाचा GDP वाढला”, “आर्थिक वृद्धी दर चांगला आहे”. पण याचा अर्थ देशाचा खरा विकास झाला असे समजायचे का? आर्थिक वृद्धी आणि आर्थिक विकास या दोन संकल्पना ऐकायला सारख्या वाटतात, पण त्यांचा अर्थ वेगळा आहे. देशाची प्रगती समजून घ्यायची असेल तर या दोन्ही संकल्पना नीट समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

भारताची आर्थिक प्रगती मोजायची असेल तर सर्वात महत्त्वाचा आधार म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्नाची आकडेवारी. देश किती उत्पादन करतो, नागरिकांचे सरासरी उत्पन्न किती आहे आणि अर्थव्यवस्था कोणत्या दिशेने जात आहे हे समजण्यासाठी ही आकडेवारी अत्यंत उपयुक्त ठरते. ही सर्व माहिती गोळा करून प्रसिद्ध करण्याचे काम भारतात राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO) करते.

कोणत्याही देशाची प्रगती कशी मोजायची? देश श्रीमंत झाला म्हणजे लोकही सुखी झाले असे म्हणता येईल का? या प्रश्नांची उत्तरे आपल्याला राष्ट्रीय उत्पन्न आणि आर्थिक विकास या दोन महत्त्वाच्या संकल्पनांमधून मिळतात. या दोन्ही गोष्टी देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा आरसा मानल्या जातात.

देशाची आर्थिक स्थिती समजून घेण्यासाठी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income) मोजणे. एखाद्या देशात एका वर्षात किती उत्पादन झाले, किती उत्पन्न मिळाले आणि किती खर्च झाला याचा अभ्यास करण्यासाठी उत्पन्न मोजण्याच्या विविध पद्धती वापरल्या जातात.